مروری بر خدمات مردی که تا ۹۳ سالگی نوشت و نسخه‌شناسی کرد – یورنا

به گزارش سرویس فرهنگی یورنا، امروز اول اسفند سالروز درگذشت آقا بزرگ تهرانی از مردان علم تاریخ معاصر ایران است. شیخ محمد محسن تهرانی که به آقا بزرگ تهرانی شهرت یافت، یکی از نویسندگان پرکار ایرانی است که از چهره های قرن اخیر در علوم اسلامی اعم از فقه و اصول، رجال، حدیث، کتاب شناسی و سیره است.

وی در روز پنجشنبه یازدهم ربیع الاول سال 1293 قمری (18 فروردین 1255 خورشیدی) در منطقه پامنار تهران به دنیا آمد. خانواده‌اش اهل علم و عده‌ای بازرگان بودند، پدرش حاج علی از تجار وارسته تهران و مادرش بانویی علوی بود که در عصر خود مورد احترام بود. او در سن 7 سالگی (1300 شمسی) به مکتب خانه رفت و دروس رایج آن زمان را فرا گرفت. در آينده به تحصيل ادبيات عرب و اشعار ديوان پرداخت و خوشنويسي را فرا گرفت. تجوید را نزد شیخ محمدرضا قاری، منطق را نزد میرزا محمود قمی، فقه را نزد میرزا محمدتقی گرگانی، اصول فقه را نزد سید عبدالکریم لاهیجی و ریاضی را نزد حاج شیخ علی نوری آموخت.

وی در سال 1315 هجری قمری عازم عراق شد و پس از زیارت کربلا به نجف رفت و نزد اساتید برجسته ای چون حاج میرزا حسین نوری، سید مرتضی کشمیری، شیخ محمد طه نجفی، شیخ الشریعه اصفهانی و … ادامه تحصیل داد و تا زمان وفات خراسانی در نجف بود329. و از محضر میرزا محمدتقی شیرازی بهره جست و در کنار حضور در جلسات این عالم بزرگوار به مطالعه و تحقیق برای تدوین اثر ارزشمند وی الذریه پرداخت. قریب به 24 سال در سامرا ماند و در سال 1354 قمری به نجف بازگشت و تا پایان عمر در این شهر ماند.

پس از رسیدن به نجف، چاپخانه ای تأسیس کرد و آن را السعده نامید. سپس اولین قدم را برای چاپ الذریعه برداشت; اما در سال های بعد موانعی پیش آمد که او را مجبور به فروش چاپخانه کرد. وی پس از فروش چاپخانه با بخشی از پول، جلد اول کتاب الذریه خود را در سال قمری منتشر کرد و به چاپ جلد دوم و سوم ادامه داد. البته بقیه مجلدات این اثر را در تهران منتشر کرد.

آقا بزرگ تهرانی در سال‌هایی که در نجف اشرف زندگی می‌کرد، به تحقیق و تألیف اشتغال داشت و آثار علمی خود را با علاقه و امانت و صداقت کم نظیر می‌نوشت و منتشر می‌کرد و حوادث سخت اقتصادی و سیاسی و حتی بیماری نتوانست او را از این راه باز دارد و او را در هدفش تضعیف می‌کرد و سخنوری او را کند می‌کرد.

وی علاوه بر جایگاه علمی، به مطالعه فراوان، تألیف آثار ماندگار (در روزگاری که تألیف و مطالعه چندان آسان نبود و مشکلات فراوانی داشت) و تحقیق عمیق در اخبار، روایات، علوم دینی و آثار پیشینیان، به عبادت، بندگی خدا و به ویژه نماز جماعت توجه ویژه داشت. وی سال ها در مسجد شیخ طوسی (نجف) امام جماعت بود و پس از تصادف و جراحت جسمی، مسجد الطریحی را که نزدیک منزلش بود، به امامت جماعت برگزید و این سنت را تا چند سال پیش از وفاتش (به دلیل کهولت سن و بیماری) ادامه داد.

همچنین هر شب چهارشنبه برای راز و نیاز خدای بی همتا از نجف تا مسجد سهله پیاده می رفت و به نماز و عبادت مشغول بود و حتی پس از رسیدن به سن 80 سالگی نیز به این کار ادامه می داد.

آقا بزرگ در سال 1364 قمری به حج به خانه خدا شتافت و در این سفر با تعدادی از بزرگان و علما در شهرهای مکه و مدینه دیدار و گفتگو کرد و بسیاری از شخصیت های اهل سنت در این سفر به ایشان اجازه نقل حدیث دادند و ایشان نیز به تعدادی از علما اجازه نقل حدیث دادند. شیخ تهرانی در زمان حیات خود اجازه نقل روایات و احادیث را به گروهی که شایسته می دید اعطا کرد. (سنتی که متأسفانه در زمان ما رنگ باخته است و گاه افراد کم اطلاعی که اطلاع چندانی از مبانی روایی و منابع روایی ندارند، به نقل روایات متوسل می شوند؛ بر خلاف سنت رایج که در قرون گذشته در میان شیعه و سنی رواج داشته است، روایات از بزرگان روا می شود).

از بزرگان و مشاهيرى كه از آقا بزرگ تهرانى اجازه روايت حديث گرفته اند مى توان به افراد زير اشاره كرد:

آیت الله سید حسین بروجردی، علامه شرف الدین عاملی، علامه عبدالحسین امینی، آیت الله سید عبدالهادی شیرازی، شیخ محمدرضا آل یاسین، شیخ محمد حسن مظفر، سید هب الله شهرشتانی و… شایان توجهی است که سالیان متمادی به علمای دینی بی‌سابقه است. افراد شایسته و ثقه و شیعه و مالکی و شافعی و حنفی و حنبلی از یکدیگر اذن گرفته و به یکدیگر اجازه روایت داده اند. حدیث می دادند. توضیح اینکه مسلمانان و به ویژه علمای عصر پیامبر (ص) و ائمه (علیهم السلام) در نقل حدیث بسیار دقت می کردند و برای پذیرش حدیث از راویان شرط های متعددی قرار می دادند و اگر فردی از فهم، دقت در نقل، تقوا و امانت برخوردار نبود، به او اجازه نقل روایت را نمی دادند.

شیخ در سال 1377 قمری بار دیگر به همراه همسرش به زیارت خانه خدا در مکه مشرف شد و این سفر به درخواست یکی از شیعیان هند (امیر منطقه رامپور) به نام نواب عبدالکریم انجام شد. مخارج سفر شیخ نیز بر عهده وی بوده و خود و خانواده اش نیز در این سفر بزرگ را همراهی می کردند.

وی برای تدوین و تألیف کتاب الذریعه به برخی از کشورهای اسلامی سفر کرد و از کتابخانه های بسیاری در عراق، ایران، سوریه، فلسطین، حجاز، مصر و… بازدید کرد و وقت زیادی را صرف مطالعه و تحقیق کرد تا اثر تألیفی او از عمق و وسعت قابل توجهی برخوردار شود.

شیخ آقا بزرگ تهرانی یکی از پرکارترین نویسندگان و دانشمندان قرن اخیر به شمار می رود و در تحقیق و نگارش پشتکار بی نظیری داشت و هیچ مانعی نتوانست او را از هدفش باز دارد. وی در طول حیات خود حدود 100 جلد کتاب تألیف کرد: الذریعه الی تصنیف الشیعه (26 جلد؛ دایره المعارفی که در آن مؤلفان و آثار بسیاری از علمای اسلامی مورد بررسی قرار گرفته است)، طبقات العالم الشیعه (11 جلد؛ تلاشی برای شناسایی علما و بزرگان آنها از علما و بزرگان نباء). البشر، هادیه رازی مجاد شیرازی، حیات الشیخ الطوسی، مستدارک کشف الذنون، مشیخا، شعر اعتقادی، السمات اللطیف فی نافع التحریف فی القرآن و…

عالم، فقیه، کتاب شناس، نسخه نویس و محقق بزرگ جهان اسلام و شیعه در سن 93 سالگی در 13 ذی الحجه سال 1389 قمری (اول اسفند 1348 خورشیدی) در نجف اشرف دیه درگذشت و بنا به وصیتش پیکرش را به خاک سپردند و علما و علمای دینی را در کتابخانه شخصی خود وقف کردند.

تلاش این دانشمند در گسترش علوم دینی و تألیف آثار ارزنده در زمینه های مختلف علمی به ویژه ریزل و کتابشناسی قابل تحسین است و از چهره های نامدار علمی و پژوهشی ایران و تشیع به شمار می رود.

محمدجواد گودینی، پژوهشگر تاریخ و استاد دانشگاه